Wat had de analfabete kiezer gekozen?

de beroemde rode pen

Door Shantie Ramlal-Jagmohansingh in Trouw
Een op de 10 Nederlanders heeft hulp nodig bij het stemmen. Is dit een democratisch recht of wettelijke overtreding? En had hulp aan deze groep kiezers het resultaat van de afgelopen verkiezingen anders kunnen doen uitvallen?

De uitslagen van de verkiezingen zijn bekend. De VVD is inderdaad de grootste geworden, De PvdA is de tweede grootste partij van het land en Wilders heeft meer stemmen gekregen dan vooraf voorspeld in de peilingen. Het verschil tussen de VVD en PvdA is bijzonder klein, het scheelt slechts 1 zetel. Had de uitkomst van de verkiezingen er anders uitgezien als iedere Nederlander een kans had gekregen om te stemmen? Als iedere ‘betwiste’ stem was meegeteld? Bij iedere verkiezing bestaat namelijk onduidelijkheid over de vraag in welke situatie er in het stemlokaal bijstand mag worden verleend aan kiezers met een beperking.
Bij de afgelopen lokale verkiezingen vonden in Rotterdam hertellingen plaats. Mensen die slecht Nederlands konden lezen, kregen hulp door iemand anders mee te nemen in het stemhokje. De medewerkers van het stembureau knepen een oogje toe. Maar politici zoals Ronald Buijt van Leefbaar Rotterdam suggereerden dat hier sprake was van beïnvloeding. Dit is wettelijk niet toegestaan; deze stemmen moesten ongeldig worden verklaard. Als gevolg hiervan barstte een debat los over de vraag of het toegestaan is mensen te helpen bij het stemmen.
Stemrecht
Stemmen is een burgerplicht en tegelijkertijd een democratisch wettelijk recht. Maar wat doe je met de mensen die hulp nodig hebben bij het uitoefenen van dit recht? Vreemd genoeg is deze kwestie niet meer naar voren gekomen in de aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen. Er is niet bekeken hoe de kwestie in de toekomst zal worden aangepakt en er zijn geen verdere maatregelen geformuleerd.
Laten we nog eens goed kijken naar de groep mensen om wie het gaat. In Nederland zijn ruim 1,5 miljoen mensen laaggeletterd. Concreet gaat het dus om 1 op 10 mensen. Laaggeletterden kunnen soms wel een beetje lezen en schrijven, maar lang niet genoeg om goed te kunnen functioneren in de samenleving. Zij worden daarom ook wel functioneel analfabeet genoemd. Van deze 1,5 miljoen mensen zijn 500.000 van allochtone afkomst. De resterende 1 miljoen mensen zijn dus van autochtone afkomst.
Kiezers helpen
Mogen kiezers hulp krijgen bij het stemmen? De Kieswet is duidelijk: alleen als iemand wegens een lichamelijke toestand niet alleen in staat is om zijn of haar stem uit te brengen. De wet is begrijpelijk daar gevaar van beïnvloeding op de loer ligt. Maar waarom is in dit tijdperk van technologische ontwikkeling nog geen oplossing bedacht voor dit probleem? Tenslotte willen alle partijen dat iedereen van zijn democratisch recht gebruikmaakt.
Er zijn gemakkelijk enkele alternatieven te bedenken die het stemmen voor analfabeten en laaggeletterden vergemakkelijken. Te denken valt aan het plaatsen van logo's van partijen en foto's van de kandidaten op het stembiljet naast de namen en nummers. Ook zou men een apparaatje kunnen inzetten dat de kandidatenlijst voorleest aan degene in het stemhok. Prangend feit: Op de Antillen is het werken met foto's in het stemhok al lang gemeengoed, terwijl het aantal analfabeten en laaggeletterden beduidend lager ligt in vergelijking met Nederland.
Polarisatie
Kleine goedkope maatregelen dus, die geen aanpassingen van de wet vergen, maar wel zorgen voor het insluiten van weer een groep in de samenleving. Het zou mooi zijn dit gerealiseerd te krijgen bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2013. Technisch allemaal mogelijk en financieel ook haalbaar, dus waarom niet? Het gaat om ruim 10% van de Nederlanders, onder hen de Marokkaans-Nederlandse, gehoofddoekte vrouw uit de Tarwewijk in Rotterdam, maar ook de autochtone blonde vrouw uit Rotterdam-West.
Het is belangrijk om deze cijfers over analfabetisme en laaggeletterdheid breder te verspreiden. Er zullen eerder maatregelen genomen worden ten behoeve van deze groep. En er zal een helderder beeld ontstaan van de maatschappelijke werkelijkheid. Beide genoemde vrouwen bijvoorbeeld zullen wellicht begrijpen dat zij soms meer op elkaar lijken dan verschillen. Dat is winst in deze tijd van polarisatie.

Dit artikel verscheen eerder op 9 juni in Trouw. Het artikel is bewerkt. De auteurs zijn Guiselaine Capella en Shantie Ramlal-Jagmohansingh